İran

İran teokratik quruluşa malik prezident respublikası kimi təqdim edilsə də, faktiki olaraq bölgənin ən sərt və ideoloji əsaslı avtoritar rejimlərindən biridir.
Siyasi sistem “Ali Rəhbər” institutuna tam tabe olan, dini-elita nəzarəti ilə işləyən mərkəzləşdirilmiş hakimiyyət strukturu üzərində qurulub.
Paytaxt Tehran, rəsmi dil fars dilidir.

Siyasi sistem və idarəetmə

İranın siyasi sistemi konstitusion olaraq “Velayəti-fəqih” modelinə əsaslanır; Ali Rəhbər bütün strateji qərarların son instansiyasıdır.
 Aşağıdakı institutlar real gücü məhdudlaşdırır və siyasi idarəetməni nəzarətdə saxlayır:

• Keşikçilər Şurası – namizədləri əvvəlcədən ələyir və seçkilərin nəticəsini formalaşdırır
• İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) – hərbi, siyasi və iqtisadi sahələrdə dominant gücdür
• Məhdudlaşdırılmış seçki prosesi – müxalifət namizədləri demək olar ki, sistemdən kənarlaşdırılır

Prezident və parlament formal institutlardır; real siyasi qərarlar ideoloji elita tərəfindən verilir.

İnsan hüquqları və vətəndaş cəmiyyəti

İran Yaxın Şərqin ən repressiv insan hüquqları rejimlərindən birinə malikdir.
 Sistemli pozuntular:

• Siyasi məhbusların çoxluğu
• Qadınların hüquqlarının ciddi şəkildə məhdudlaşdırılması
• Kütləvi etirazların güc tətbiqi ilə dağıdılması
• Senzura, internetin kəsilməsi, informasiya blokadaları
• Qeyri-fars etnik qruplara qarşı diskriminasiya

2022-ci ildə Mahsa Amini etirazlarından sonra repressiya daha da sərtləşdi: yüzlərlə insan öldürüldü, minlərlə şəxs həbs olundu.

İqtisadiyyat və əsas göstəricilər

İranın iqtisadiyyatı dövlət və SEPAH strukturlarının nəzarətindədir.
 Əsas problemlər:

• Sanksiyalar səbəbilə uzunmüddətli iqtisadi tənəzzül
• Dövlət sektorunun qeyri-effektivliyi
• Korrupsiya və qeyri-şəffaflıq
• Genişmiqyaslı yoxsulluq və işsizlik
• Elitaların iqtisadi resurslara monopoliyası

Enerji gəlirlərinə baxmayaraq, iqtisadi idarəetmə avtoritar strukturların özünü qoruma məqsədinə tabedir.

Regional əlaqələr və xarici siyasət

İranın xarici siyasəti ideoloji və təhlükəsizlik yönümlüdür.
 Ölkə regionda proksi qruplar vasitəsilə təsir yaratmağa çalışır (Hizbullah, Husi hərəkatı, müxtəlif şiə milisləri).
 ABŞ və Qərb ilə münasibətlər gərgindir; Rusiya və Çinlə strateji yaxınlaşma isə Tehran üçün siyasi dayaqlar yaradır.
 Regional qarşıdurmalar daxili legitimliyi gücləndirmək üçün tez-tez instrumental şəkildə istifadə olunur.

Çağırışlar və perspektivlər

• Avtoritar ideoloji elitanın dərin köklənmiş hakimiyyəti
• Ciddi insan hüquqları böhranı
• Sanksiyaların ağırlaşdırdığı iqtisadi tənəzzül
• Cəmiyyətin radikallaşan narazılığı və generasiya böhranı
• Regional qarşıdurmaların idarə edilməsində risklər