Əmrah Cəfərov
Almaniyada yaşayan politoloq, araşdırmaçıdır.
O Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında
Dövlət İdarəçilik Akadmiyasının Beynəlxalq
Münasibətlər ixtisası üzrə bakalavrı,
Türkiyənin Ankara Sosial Elmlər Universitetində
Siyasi Elmlər ixtisası üzrə magistraturanı və
ABŞ-ın San Dieqo Universitetində Mediasiya və
Münaqişə Həlli üzrə ali təhsil kursunu bitirib.
Qeyd: Bu məqalənin orijinal versiyası ingilis dilində yazılmışdır.
Demoqrafik göstəricilər göstərir ki, son 15 il ərzində Azərbaycanda ümumi doğurqanlıq əmsalı ardıcıl şəkildə azalaraq əhalinin sadə təkrar istehsal səviyyəsindən aşağı düşmüşdür. Əhalinin median yaşı yüksəlmiş, miqrasiya prosesləri isə bu meyli kompensasiya etmək üçün kifayət etməmişdir. Hökumətin sosial və iqtisadi siyasətləri bu demoqrafik dəyişikliklərin formalaşmasında mühüm rol oynayır, əhalinin qocalması isə ölkədə mümkün sosial və siyasi transformasiyalar üçün struktur məhdudiyyət kimi çıxış edir.
Açar sözlər: Azərbaycanın demoqrafiyası, əhalinin qocalması, avtoritarizm, demokratiya, siyasi demoqrafiya, miqrasiya
Giriş
Siyasi demoqrafiya politologiya ilə demoqrafiyanın kəsişməsində formalaşan tədqiqat sahəsi kimi, dünya və ayrı-ayrı ölkələr üzrə siyasi və iqtisadi şəraitin, eləcə də qlobal miqyasda demokratik dəyişikliklərin dinamikasının daha dərindən anlaşılması üçün analitik çərçivə təqdim edir. Demoqrafik dəyişikliklərin üç əsas hərəkətverici amili - ölüm göstəriciləri, doğum səviyyəsi və miqrasiya - son bir əsr ərzində həm milli, həm də beynəlxalq səviyyədə mühüm siyasi nəticələr doğurmuşdur (Teitelbaum 2015). Azərbaycanda son illərdə müşahidə olunan demoqrafik dəyişikliklər və gələcəyə dair proqnozlar da ölkənin mövcud və perspektiv iqtisadi-siyasi trayektoriyasının təhlili baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu tədqiqat həmin demoqrafik tendensiyaları müqayisəli yanaşma əsasında araşdırır və onları daha geniş siyasi-iqtisadi kontekst çərçivəsində qiymətləndirir.
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin (2025) məlumatlarına əsasən, ümumi doğurqanlıq əmsalı 2011-ci ildə 2,4-dən 2024-cü ildə 1,4-ə qədər davamlı şəkildə azalmışdır. Bu göstərici əhalinin sadə təkrar istehsal səviyyəsi hesab olunan 2,1-dən (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı 2025) xeyli aşağıdır və yaxın perspektivdə əhalinin sürətlə qocalacağına işarə edir. Median yaş göstəricisi də 2010-cu ildə 28-dən 2025-ci ildə 33-ə yüksəlmiş və 2050-ci ilə qədər 39-a çatacağı proqnozlaşdırılmışdır (Statista 2025). Miqrasiya prosesləri isə bu demoqrafik meyli tarazlaşdırmaq üçün yetərli olmamışdır; əksinə, son üç il ərzində daimi yaşamaq məqsədilə ölkəni tərk edənlərin sayı iki dəfədən çox artmışdır (BBC 2025). Bu qədər nəzərəçarpan dəyişikliklərə baxmayaraq, Azərbaycan hökuməti bu tendensiyalara cavab olaraq hərtərəfli və sistemli siyasət tədbirləri həyata keçirməmişdir.
Tədqiqat son 15 il ərzində Azərbaycanda formalaşmış demoqrafik dinamikanı, bu proseslərin arxasında duran idarəetmə, siyasi və iqtisadi siyasətləri, gələcək proqnozları və onların ölkənin (qeyri-)demokratik inkişaf trayektoriyası və siyasi sabitliyi üçün nəticələrini təhlil edir. Qaldırılan tədqiqat suallarına cavab vermək üçün araşdırma rəsmi kəmiyyət məlumatlarına əsaslanır və onları regional və qlobal müqayisəli çərçivədə tətbiq edir. Dövlət Statistika Komitəsi və digər dövlət qurumları tərəfindən dərc olunan təbii artım göstəriciləri, doğurqanlıq əmsalları və miqrasiya məlumatları təhlil olunur, uyğun ölkələrin göstəriciləri ilə müqayisə edilir və demoqrafik göstəricilərlə idarəetmə nəticələri arasındakı əlaqəni araşdıran elmi ədəbiyyata istinad edilir.
Demoqrafik tendensiyalar, idarəetmə modelləri və demokratik dəyişiklik potensialı arasındakı əlaqə elmi ədəbiyyatda geniş şəkildə tədqiq olunmuşdur. Əhalidə gənclərin yüksək payı etirazların, siyasi qeyri-sabitliyin və rejim dəyişikliklərinin ehtimalını artırdığı halda (Goldstone 2012), daha yaşlı əhali strukturu adətən daha yüksək sabitlik və daha aşağı inqilabi potensialla əlaqələndirilir (Haas 2025).
Məqalə belə qənaətə gəlir ki, Azərbaycan hökumətinin həyata keçirdiyi iqtisadi və sosial siyasətlər artan miqrasiyaya, doğum səviyyəsinin kəskin azalmasına və əhalinin sürətlə qocalmasına töhfə vermişdir. Bu tendensiyaların ölkədə potensial sosial və siyasi dəyişikliklər üçün maneə yaratması, eyni zamanda gələcəkdə iqtisadi və idarəetmə böhranlarına səbəb ola bilməsi ehtimal olunur.
Tədqiqatın əsas məhdudiyyəti Azərbaycan hökumətinin, xüsusilə miqrasiya statistikası sahəsində məlumatların şəffaf açıqlanmasında çatışmazlıqların mövcud olmasıdır. Bu məhdudiyyəti azaltmaq məqsədilə müxtəlif dövlət qurumlarının məlumatları müqayisə edilmiş və xarici ölkələrin Azərbaycan vətəndaşları üzrə təqdim etdiyi miqrasiya statistikası da təhlilə cəlb olunmuşdur.
Azərbaycanın demoqrafik tarixi
Azərbaycanda hazırkı demoqrafik dinamikanı düzgün qiymətləndirmək üçün ölkənin qeydə alınmış demoqrafik inkişaf tarixini nəzərdən keçirmək zəruridir. Uzun onilliklər boyunca Azərbaycan nisbətən yüksək təbii əhali artımı ilə səciyyələnən ölkə kimi qəbul olunurdu. Son yüzillik ərzində toplanmış əsas demoqrafik göstəricilər, yalnız İkinci Dünya müharibəsi illəri istisna olmaqla, əhalinin sabit və ardıcıl artımını nümayiş etdirir. Müharibə dövründə doğum səviyyəsinin kəskin azalmasına cavab olaraq və yetim uşaqların övladlığa götürülməsini stimullaşdırmaq məqsədilə SSRİ Ali Soveti pronatalist siyasət tədbirləri tətbiq etmiş, o cümlədən çoxuşaqlı qadınlar üçün dövlət təltifləri təsis etmişdir. Məsələn, beş və daha çox uşaq böyüdən analar üçün rəsmi orden və medallar müəyyən edilmiş, on və daha çox uşaq dünyaya gətirib böyüdən qadınlara isə “Qəhrəman Ana” medalı təqdim olunurdu (Elizarov 2019).
Davamlı təbii artım nəticəsində Azərbaycanın əhalisi 1969-cu ildə 5 milyona, 1979-cu ildə 6 milyona, 1989-cu ildə 7 milyona, 2000-ci ildə 8 milyona, 2011-ci ildə 9 milyona və 2021-ci ildə 10 milyona çatmışdır (SSCRA 2025). Müqayisə üçün, 2000–2010-cu illər arasında Cənubi Qafqaz ölkələrində ümumi doğurqanlıq əmsalı Ermənistanda 1,5-dən aşağı (SCRA 2025), Gürcüstanda təxminən 1,6 (NSOG 2025), Azərbaycanda isə 1,8–2,3 aralığında olmuşdur (SSCRA 2025) ki, bu da Azərbaycanı əhalinin sadə təkrar istehsal səviyyəsinə ətrafında saxlayırdı. Tarixən daha yüksək təbii artım və doğum göstəriciləri əhalinin yaş strukturunun nisbətən gənc qalmasına səbəb olmuş, median yaş 2000-ci illərə qədər 25-dən aşağı səviyyədə qalmışdır (Statista 2025).
Müstəqillikdən əvvəl Azərbaycandan miqrasiya əsasən Sovet İttifaqının digər respublikalarına yönəlirdi və bu tendensiya müstəqilliyin ilk illərində də müəyyən dərəcədə davam etmişdir. Eyni zamanda, müstəqillikdən dərhal sonrakı dövrdə Türkiyəyə, Avropaya, Amerika qitəsinə və dünyanın digər regionlarına doğru yeni miqrasiya axınları formalaşmağa başlamışdır. Bununla belə, etibarlı və şəffaf məlumatların çatışmazlığı Azərbaycanın miqrasiya tarixinin təhlilində mühüm məhdudiyyət yaradır.
2011-ci ildən etibarən Azərbaycanda ümumi doğurqanlıq əmsalı
Ümumi doğurqanlıq əmsalı (ÜDƏ) ölkənin demoqrafik profilini xarakterizə edən əsas göstəricilərdən biridir və bir qadına düşən orta uşaq sayı kimi hesablanır. ÜDƏ əhalinin sadə təkrar istehsal səviyyəsindən aşağı düşdükdə, uzunmüddətli perspektivdə mənfi təbii artım ehtimalı əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir. Doğum səviyyəsinin azalması əhalinin qocalmasının əsas hərəkətverici amillərindən biridir. Aşağı doğurqanlıq göstəriciləri gənc yaş qruplarının sayını azaldır və nəticədə yaş strukturunda disbalans yaranır: yaşlı əhali qrupları tədricən gənc nəsilləri sayca üstələməyə başlayır (Bloom, Canning və Lubet 2015). Avropanın bir çox ölkələri, eləcə də Çin, qonşu Rusiya və Gürcüstan əvvəlki onilliklərdə qeydə alınmış davamlı aşağı doğurqanlıq səviyyələri səbəbindən hazırda əhalinin qocalması və mənfi təbii artım prosesi ilə üz-üzədir.
2011-ci ildən etibarən Azərbaycanda ümumi doğurqanlıq əmsalı kəskin şəkildə azalaraq 2,5-dən 2024-cü ildə 1,4-ə düşmüşdür. Aşağıdakı qrafikdən də göründüyü kimi, bu göstərici 2015-ci ildən etibarən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının müəyyənləşdirdiyi 2,1-lik əvəzetmə səviyyəsindən (UN 2025) aşağı olaraq qalmaqdadır (Qrafik 1).
Qrafik 1. Azərbaycanda ümumi doğurqanlıq əmsalı (2011–2024)
Doğurqanlıq səviyyəsinin azalması qlobal tendensiya olsa da, Azərbaycanda bu azalmanın tempi dünya orta göstəricisi ilə müqayisədə nəzərəçarpacaq dərəcədə daha sürətli olmuşdur. 2011-ci ildə Azərbaycanın və dünyanın ümumi doğurqanlıq əmsalları bir-birinə olduqca yaxın idi — müvafiq olaraq 2,4 və 2,59 (Statista 2025). Lakin 2024-cü ilə qədər qlobal göstərici nisbətən mülayim şəkildə 2,25-ə enmiş, Azərbaycanda isə bu rəqəm kəskin azalaraq 1,4-ə düşmüşdür. Bu fərq ölkədə doğurqanlıq səviyyəsinin azalmasının sürətlənmiş və daha intensiv xarakter daşıdığını açıq şəkildə göstərir.
Son illərdə Azərbaycanın ümumi doğum əmsalı uzun müddətdir dünyada ən aşağı doğum və doğurqanlıq əmsalları ilə seçilən Avropa İttifaqının orta səviyyəsinə yaxınlaşmışdır. 2024-cü ildə Azərbaycanda ÜDƏ 1,4 olmuş və bu göstərici Aİ üzrə orta göstərici ilə eyni səviyyədə qeydə alınmışdır (Statista 2025).
Bundan əlavə, tarixi, mədəni və regional baxımdan oxşar xüsusiyyətlərə malik ölkələrin müqayisəli təhlili göstərir ki, Azərbaycanda doğurqanlıq əmsalının sürətlə azalmasını yalnız qlobal doğurqanlıq meyillərinə “adaptasiya” kimi izah etmək mümkün deyil.
Əksinə, Azərbaycanla tarixi və struktur baxımdan müəyyən oxşarlıqlara malik Mərkəzi Asiya ölkələrində — Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanda — son onilliklərdə ümumi doğurqanlıq əmsalında artım tendensiyası müşahidə olunmuşdur (World Bank 2023).
Hazırda bu göstərici Cənubi Qafqazın digər iki qonşu ölkəsi ilə müqayisədə də daha aşağıdır. Müstəqillikdən sonrakı illərdə Azərbaycanın ümumi doğurqanlıq əmsalı Ermənistan və Gürcüstanla müqayisədə daha yüksək olsa da, son dövrdə hər iki ölkənin göstəricisindən aşağı düşmüşdür (Qrafik 2).
Qrafik 2. Cənubi Qafqaz ölkələrində ümumi doğurqanlıq əmsalı (2024)
Bu müqayisə göstərir ki, Azərbaycanda ümumi doğurqanlıq əmsalının azalması yalnız “təbii” qlobal demoqrafik meyllərlə izah oluna bilməz; proses eyni zamanda daxili struktur amillərlə, xüsusilə sosial-iqtisadi şərtlərlə sıx bağlıdır. 2015-ci ildə milli valyutanın devalvasiyası ailələrin reproduktiv və ailə planlaşdırılması qərarlarına əhəmiyyətli təsir göstərmiş görünür. Gələcək perspektivlərlə bağlı qeyri-müəyyənlik və iqtisadi təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar daha kiçik ailə modelinə üstünlük verilməsini gücləndirmiş ola bilər. Bundan əlavə, səhiyyə və təhsil xidmətlərinin keyfiyyəti ilə bağlı mənfi gözləntilər, eləcə də əsas mal və xidmətlərin davamlı bahalaşması ailələrin əlavə uşaq sahibi olmaq qərarını daha da çətinləşdirir.
Bundan başqa, Azərbaycan kimi patriarxal sosial struktura malik cəmiyyətlərdə ümumi doğurqanlıq əmsalının azalması cins seçiminə əsaslanan abort hallarının artmasına da töhfə verə bilər. Son illərdə Azərbaycan dünyada selektiv abortların ən yüksək göstəricilərindən birinə malik ölkələr sırasında yer almışdır (Azernews 2023). Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Əhali Fondu (UNFPA) tərəfindən müxtəlif qurumlarla əməkdaşlıq çərçivəsində hazırlanmış 2014-cü il hesabatında qeyd olunurdu ki, Azərbaycanda “iqtisadi şərtlər və sosial normalar qadınları yalnız daha az uşaq sahibi olmağa təşviq etmir, eyni zamanda hər ailədə ən azı bir oğlan uşağının olmasını diktə edir” (BBC 2023). Yüksək səviyyədə cins-selektiv abortların davam etməsi və doğurqanlıq göstəricilərinin azalması yaxın gələcəkdə ölkədə əlavə demoqrafik disbalanslar yarada bilər, xüsusilə gender nisbətləri və uzunmüddətli sosial sabitlik baxımından.
Bu ümumi doğurqanlıq göstəriciləri onu göstərir ki, əhəmiyyətli miqrasiya artımı baş vermədiyi təqdirdə, mənfi təbii artım yaxın illərdə Azərbaycanda əhalinin azalmasına gətirib çıxara bilər və sürətli əhali qocalması qaçılmaz olacaqdır.
2011-ci ildən etibarən Azərbaycanda median yaş və gənclərin payı
Ölkədə gənclərin və yaşlı pensiyaçıların payı, bu göstəricilərin zamanla dəyişməsi və gələcək proqnozları yalnız iqtisadi vəziyyətin qiymətləndirilməsi baxımından deyil, həm də sosial dinamikanın və siyasi dəyişiklik potensialının təhlili üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
2011-ci ildən etibarən Azərbaycanda 15–29 yaş qrupuna aid gənclərin payı 29 faizdən 20 faizə qədər azalmış, eyni dövrdə 65 yaş və ondan yuxarı əhalinin payı 5 faizdən 9 faizə yüksəlmişdir (Qrafik 3).
Qrafik 3. Azərbaycan əhalisinin yaş strukturunda gənc və yaşlı əhalinin payı
Təbii artım, ümumi doğurqanlıq əmsalı və miqrasiya üzrə mövcud tendensiyalar göstərir ki, bu demoqrafik transformasiya qarşıdakı onilliklərdə də yüksək sürətlə davam edə bilər. Cəmiyyətin yaş strukturunu anlamaq üçün digər mühüm göstərici median yaşdır. Median yaş əhalini say etibarilə iki bərabər hissəyə ayıran yaş həddidir - əhalinin yarısı həmin yaşdan gənc, digər yarısı isə daha yaşlı olur (Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 2024). Azərbaycanda median yaş 2010-cu ildə 28,2-dən 2025-ci ildə 33,6-ya yüksəlmiş və 2050-ci ilə qədər 39-a çatacağı proqnozlaşdırılmışdır (Statista 2025).
Yuxarıda təqdim olunan median yaş və yaş qrupları üzrə statistik göstəricilər formal olaraq xaricdə yaşayan gənc vətəndaşları da əhatə edir; buna görə də ölkə daxilində real demoqrafik vəziyyət daha kəskin ola bilər. Gənclərin əhəmiyyətli bir hissəsinin siyasi və iqtisadi səbəblərlə Azərbaycan hüdudlarından kənarda yaşaması daxili yaş strukturuna birbaşa təsir göstərir. Gənclərin miqrasiyası çoxşaxəli demoqrafik nəticələr doğurur: reproduktiv yaşda olan əhalinin sayının azalması doğum göstəricilərinin daha da enməsinə səbəb olur, eyni zamanda ümumi rezident əhali daxilində yaşlı qrupların nisbi payını artırır.
Əhalinin sürətli qocalması çox vaxt inkişaf etmiş ölkələrə xas fenomen kimi qəbul edilir. Lakin son tədqiqatlar göstərir ki, bu yanaşma yanıldıcıdır; bir çox hallarda struktur və demoqrafik amillər səbəbindən inkişaf etməkdə olan ölkələrdə əhali qocalması daha sürətli baş verə bilər. Preston və Stokes (2012) göstərirlər ki, əhalinin qocalma sürəti ölkənin inkişaf səviyyəsi ilə sıx bağlıdır və az inkişaf etmiş ölkələrdə doğurqanlığın daha kəskin azalması səbəbindən qocalma prosesi çox vaxt daha sürətlə gedir.
Son onillikdə Azərbaycanda miqrasiya meyilləri
Azərbaycana dair rəsmi miqrasiya statistikası son onillik ərzində cüzi müsbət miqrasiya saldosu göstərir - ildə təxminən min nəfər immiqrantın emiqrantlardan çox olduğu bildirilir (SSCRA 2025). Buna rəğmən, hətta rəsmi məlumatlara əsasən belə, son üç ildə daimi yaşamaq məqsədilə ölkəni tərk edənlərin sayı iki dəfədən çox artmışdır (BBC 2025). Bununla belə, metodoloji və struktur məhdudiyyətlər səbəbindən rəsmi miqrasiya məlumatlarının etibarlılığı sual doğurur.
Məsələn, Mərkəzi Seçki Komissiyasının açıqladığı seçici sayı ilə Dövlət Statistika Komitəsinin 18 yaşdan yuxarı vətəndaşların sayı barədə məlumatı arasında bir neçə milyonluq fərq mövcuddur və rəsmi şəxslər bu fərqi tez-tez miqrasiya ilə izah edirlər (Azadlıq Radiosu 2025).
Bundan əlavə, miqrantlar arasında “beyin axını” fenomeninin əhəmiyyətli olduğu görünür. Bir sıra göstəricilər yüksək ixtisaslı və yaxşı təhsilli mütəxəssislərin ölkəni tərk etdiyini göstərir. Məsələn, Almaniyada fəaliyyət göstərən azərbaycanlı həkimlərin sayı 2017-ci ildən bəri üç dəfə artmışdır (Bundesärztekammer 2024), halbuki Azərbaycanın bir çox regionlarında tibbi kadr çatışmazlığı davam edir (Modern.az 2024).
Təyinat ölkələrinin rəsmi statistikası da son onillikdə Azərbaycan vətəndaşlarının əhəmiyyətli miqyasda miqrasiyasını təsdiqləyir və bu tendensiyalar Azərbaycanın rəsmi miqrasiya göstəricilərində tam əksini tapmır. Devalvasiyadan sonra Türkiyədə rəsmi yaşayış icazəsi ilə yaşayan Azərbaycan vətəndaşlarının sayı iki dəfədən çox artmışdır (Azadlıq Radiosu 2022).
Bununla belə, Azərbaycanın rəsmi miqrasiya statistikası son onillikdə “sabit” və olduqca aşağı immiqrasiya və emiqrasiya rəqəmlərini göstərməyə davam edir ki, bu da real vəziyyəti tam əks etdirmir. Bütün bunlar göstərir ki, rəsmi statistika ölkədən miqrasiyanın həqiqi miqyasını adekvat şəkildə əks etdirmir.
Demoqrafik tendensiyalara qarşı hökumətin fəaliyyət(sizliy)i
Doğum səviyyəsinin azalması ilə üzləşən bir çox ölkələrdə hökumətlər doğurqanlığı artırmaq və miqrasiyanı azaltmaq məqsədilə müxtəlif siyasət tədbirləri tətbiq etmiş, demoqrafik dayanıqlılıq məsələsi qlobal miqyasda daha aktual mövzuya çevrilmişdir. Əhalinin qocalmasının və uzunmüddətli risklər yarada biləcək demoqrafik tendensiyaların aydın əlamətlərinə baxmayaraq, Azərbaycan hökuməti bu istiqamətdə hərtərəfli və aydın şəkildə formalaşdırılmış siyasət təşəbbüsləri qəbul etməmişdir.
Azərbaycanda aylıq uşaqpulu 2006-cı ildə ləğv edilmiş və geniş ictimai müzakirələrə baxmayaraq, bərpa olunmamışdır (BBC 2023). Bir çox ölkələrdə uşaq müavinətləri universal şəkildə və ya çoxuşaqlı ailələr üçün tətbiq olunur. Müxtəlif kontekstlərdə üç və ya dörd uşaqlı ailələr “çoxuşaqlı ailə” kimi tanındığı halda, Azərbaycanda bu status yalnız beş və daha çox uşağı olan ailələrə verilir. Bu ailələr hər uşaq üçün aylıq 105 manat məbləğində müavinət alır ki, bu məbləğ əsasən yetərsiz hesab olunur. Üç və ya dörd uşaqlı ailələrin də “çoxuşaqlı ailə” kateqoriyasına daxil edilməsi illərdir ictimai müzakirə mövzusu olsa da, indiyədək heç bir siyasət dəyişikliyi həyata keçirilməmişdir (Azadlıq Radiosu 2024).
Uşaq qidası və əsas istehlak mallarının yüksək qiyməti də mübahisəli məsələlərdən biridir. Bu məhsulların əlavə dəyər vergisindən azad edilməsi və ya güzəştli vergi siyasətinin tətbiqi ilə bağlı təkliflər ictimai müzakirələrə baxmayaraq qəbul edilməmişdir (Azadlıq Radiosu 2023).
Şərqi Avropanın bəzi ölkələri əhalinin qocalması və yüksək miqrasiya ilə mübarizə məqsədilə immiqrasiya siyasətlərini alət kimi tətbiq etmişdir. Lakin indiyədək Azərbaycan hökuməti bu sahədə də siyasət tədbirləri həyata keçirməmişdir. Üstəlik, mövcud iqtisadi və siyasi şərait səbəbindən Azərbaycan hazırda xarici miqrantlar üçün cəlbedici istiqamət hesab edilmir.
Yaşlanan əhali və avtoritarizm: siyasi dəyişikliklər ehtimalının azalması
Yuxarıda sadalanan amillər göstərir ki, Azərbaycan hökuməti demoqrafik çağırışlara qarşı sistemli və qabaqlayıcı siyasət həyata keçirməmişdir. Mümkün izahlardan biri odur ki, mövcud idarəetmə çərçivəsində demoqrafik tendensiyalar siyasi baxımdan təcili məsələ kimi qəbul edilmir. Mövcud elmi ədəbiyyat göstərir ki, avtoritar rejimlərdə geniş gənclər kütləsi etirazlar, qeyri-sabitlik və rejim dəyişikliyi ehtimalını artıra bilər (Goldstone 2012). Bu baxımdan, doğum səviyyəsinin azalmasına və ya gənc miqrantların geri dönüşünə yönəlmiş aktiv siyasətin olmaması daha geniş siyasi hesablamaların nəticəsi kimi şərh oluna bilər.
Tarixən “artan gənclər” (youth bulge) siyasi iştirak və islahat tələblərinin artması ilə əlaqələndirilmişdir. Xüsusilə avtoritar mühitlərdə gənc nəsillər perspektivlərə, iqtisadi qeyri-müəyyənliyə və siyasi kənarlaşdırılmaya qarşı daha həssas olur. Məsələn, 2025-ci ildə nisbətən böyük gənc əhali payına malik Toqo, Keniya, Nepal, Madaqaskar və Mərakeş kimi ölkələrdə “nəsil narahatlığı” ilə səciyyələndirilən Z nəsli tərəfindən genişmiqyaslı etirazlar baş vermişdir (The Guardian 2025).
Əksinə, avtoritar rejimlərdə daha yaşlı əhali strukturu ədəbiyyatda nisbətən yüksək siyasi sabitlik və aşağı inqilabi potensialla əlaqələndirilir (Haas 2025). Siyasi demoqrafiya baxımından əhalinin qocalması təkcə iqtisadi dayanıqlılıq deyil, həm də rejimin davamlılığı üçün nəticələr doğura bilər.
Lakin əhalinin sürətli qocalması həm dövlət, həm də cəmiyyət üçün uzunmüddətli struktur problemlər yarada bilər. Qocalma qlobal hadisə olsa da, onun nəticələri eyni şəkildə olmur. Yaxın onilliklərdə bir çox inkişaf etməkdə olan ölkə “ikiqat yük”lə üzləşə bilər: sürətlənmiş demoqrafik qocalmanı idarə etmək və eyni zamanda yetərincə inkişaf etməmiş sosial müdafiə sistemləri ilə fəaliyyət göstərmək. Higo və Khan (2014) pensiya dövründə maliyyə təhlükəsizliyi, yaşlılara ailə dəstəyi və formal qayğı sistemlərinin imkanları kimi risk sahələrini qeyd edirlər.
Azərbaycanda pensiyaçıların payının sürətlə artması dövlət büdcəsinə fiskal təzyiqləri gücləndirə və sosial müdafiə ilə səhiyyə sistemlərini daha da yükləyə bilər. Uzunmüddətli perspektivdə bu struktur təzyiqlər iqtisadi qeyri-sabitlik və idarəetmə problemlərinə səbəb ola bilər. Eyni zamanda, xüsusilə gənc yaş qrupları arasında davam edən və ya sürətlənən miqrasiya demoqrafik dayanıqlılığı daha da zəiflədə bilər.
Müqayisəli təcrübə göstərir ki, bəzi avtoritar rejimlər geniş miqrasiyaya sosial-iqtisadi islahatlarla deyil, hərəkət azadlığının məhdudlaşdırılması ilə cavab verirlər. Məsələn, Türkmənistan miqrasiyanı məhdudlaşdırmaq məqsədilə səyahət qadağaları, sərnişinlərin uçuşlarının ləğvi, pasportların müsadirəsi və xarici konsulluqlarda pasport yenilənməsinə məhdudiyyətlər kimi tədbirlər tətbiq etmişdir (Jamestown 2025). Azərbaycan hələlik bu cür siyasət yürütməsə də, belə nümunələr demoqrafik təzyiqlərin avtoritar idarəetmə strategiyaları ilə necə kəsişə biləcəyini göstərir.
Ümumilikdə, sürətli qocalma və davamlı miqrasiya dinamikası hökuməti demoqrafik çağırışlara reaksiya verməyə məcbur edə bilər. Lakin əsas sual bu cavabların həyat səviyyəsini və hüquqların qorunmasını yaxşılaşdırmağa yönəlmiş sosial-iqtisadi islahatlar formasında, yoxsa demoqrafik nəticələri inzibati üsullarla idarə etməyə çalışan daha məhdudlaşdırıcı idarəetmə tədbirləri ilə olacağıdır
Nəticə
Son 15 il ərzində Azərbaycanda mövcud demoqrafik dinamikanı, eləcə də bu tendensiyaların arxasında duran hökumət, siyasi və iqtisadi siyasətləri müəyyənləşdirmək məqsədilə ölkənin demoqrafik tarixi, 2011-ci ildən etibarən ümumi doğurqanlıq əmsalı və onun dövlət siyasətləri ilə mümkün əlaqəsi, yaş qruplarındakı dəyişikliklər və median yaş göstəricisi, miqrasiya rəqəmləri və açıq mənbələrdə yer alan faktlar təhlil edilmişdir. Gələcək proqnozları müəyyənləşdirmək və demoqrafik göstəricilərin ölkənin (qeyri-)demokratik trayektoriyası və siyasi sabitliyi üçün nə kimi nəticələr doğura biləcəyini qiymətləndirmək üçün hər bir demoqrafik indikator üzrə potensial risklər, hökumət siyasətləri və fəaliyyətsizlik halları vurğulanmış, siyasi demoqrafiya ədəbiyyatı və müxtəlif müqayisəli nümunələr Azərbaycan kontekstinə tətbiq olunmuşdur.
Tarixən regionda nisbətən yüksək doğurqanlıq səviyyəsi və güclü təbii artımı ilə seçilən Azərbaycan son 15 il ərzində doğum göstəricilərinin kəskin azalması və təbii artımın əhəmiyyətli dərəcədə zəifləməsi ilə üzləşmişdir. 2024-cü ilə qədər ümumi doğurqanlıq əmsalı 1,4-ə enmişdir ki, bu da Azərbaycanı regional ölkələrin əksəriyyətindən aşağı səviyyəyə və qlobal miqyasda ən aşağı doğurqanlıq göstəricilərinə malik regionlardan biri olan Avropa İttifaqı ilə müqayisə edilə bilən səviyyəyə gətirib çıxarmışdır. Eyni dövrdə median yaş əhəmiyyətli dərəcədə artmış, gənclərin payı azalmış, yaşlı əhalinin xüsusi çəkisi isə demək olar ki, iki dəfə yüksəlmişdir.
Doğurqanlıq səviyyəsinin azalması və median yaşın artması qlobal tendensiyaların bir hissəsi olsa da, aparılan təhlil göstərir ki, Azərbaycanda bu dəyişikliklərin tempi dünya orta göstəricilərini xeyli üstələmişdir. Bundan əlavə, immiqrasiya səviyyəsi əhalinin qocalmasının təsirlərini kompensasiya etmək üçün yetərli olmamış, rəsmi olaraq göstərilən müsbət miqrasiya saldosu isə müqayisəli məlumatlarla tam uzlaşmamışdır. Nəticələrimiz göstərir ki, faktiki miqrasiya səviyyəsi rəsmi statistikada əks olunan göstəricilərdən daha yüksək ola bilər. Ümumilikdə, son 15 ildə Azərbaycan hökumətinin həyata keçirdiyi iqtisadi və sosial siyasətlər bu demoqrafik transformasiyaların formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.
Demoqrafik göstəricilərin pisləşməsinə qarşı tədbirlərlə bağlı geniş ictimai müzakirələrə - məsələn, uşaq müavinətlərinin bərpası, vergi və rüsum güzəştlərinin tətbiqi kimi təşəbbüslərə - baxmayaraq, Azərbaycan hökuməti azalan meyilləri geri çevirmək məqsədilə hərtərəfli və effektiv siyasət proqramları irəli sürməmişdir. Bu fəaliyyətsizlik iqtisadi struktur məhdudiyyətlərdən və ya daha geniş siyasi hesablamalardan qaynaqlana bilər. Elmi ədəbiyyata görə, avtoritar kontekstlərdə geniş gənc əhali kütləsi daha yüksək siyasi səfərbərlik və dəyişiklik tələbi ehtimalı ilə əlaqələndirilir. Əksinə, daha yaşlı əhali strukturu çox vaxt daha yüksək siyasi sabitlik, aşağı etiraz potensialı və institutların uyğunlaşma qabiliyyəti ilə assosiasiya olunur.
Bununla yanaşı, demoqrafik göstəricilərin gözləniləndən daha sürətlə pisləşməsi həm dövlət, həm də cəmiyyət üçün gözlənilməz böhranlar və struktur çağırışlar yarada bilər. Doğum səviyyəsinin azalması artıq mənfi sosial nəticələr doğurmuş, o cümlədən cins-selektiv abort hallarının artmasına səbəb olmuşdur. Davam edən “beyin axını” ilə əlaqəli əmək bazarında kadr çatışmazlığının ilkin əlamətləri də müşahidə olunur. Bu meyillər davam edərsə, artan miqrasiya, ixtisaslı mütəxəssislərin çatışmazlığı və əhali daxilində pensiyaçıların payının yüksəlməsi kimi nəticələr qaçılmaz ola bilər.
Doğum səviyyəsinin azalması və miqrasiya qlobal proseslər olsa da, onların sürətinin idarə olunması, xüsusilə Azərbaycan kimi inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün gələcək iqtisadi və sosial böhranların qarşısını almaq baxımından həlledici əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan hökuməti artan demoqrafik təzyiqlərə ya həyat səviyyəsini yüksəltməyə və miqrasiyanı azaltmağa yönəlmiş iqtisadi və siyasi islahatlar, eləcə də sosial dəstək siyasətləri vasitəsilə, ya da xaricə miqrasiyanı inzibati üsullarla məhdudlaşdırmağa yönəlmiş daha sərt idarəetmə tədbirləri ilə cavab verə bilər. Bu seçimin istiqaməti təkcə demoqrafik dayanıqlılıq deyil, həm də ölkənin ümumi siyasi və iqtisadi inkişaf trayektoriyası üçün müəyyənedici olacaqdır.
İstinadlar
Azadlıq Radiosu. 2022. 2021-ci ildə Türkiyədə oturum izni olan azərbaycanlı sayı 13 min nəfər artıb. https://www.azadliq.org/a/turkiye-oturum-izni/31682640.html
Azadlıq Radiosu. 2023. 'Uşaq qidaları az qala hər həftə bahalaşır'. https://www.azadliq.org/a/usaq-qidalari-qiymet/32567996.html
Azadlıq Radiosu. 2024. Ekspert: 'Azərbaycanda çoxuşaqlı ailə 5 yox, 3 uşaqlı ailə sayılmalıdır'. https://www.azadliq.org/a/cox-usaqli-aile/33087036.html
Azadlıq Radiosu. 2025. Azərbaycanda seçicilərin sayı açıqlanıb, rəqəmlər yenə suallar doğurur. https://www.azadliq.org/a/secici-say/33424569.html
Azernews. 2023. Azerbaijan leads world in number of selective abortions. https://www.azernews.az/healthcare/216644.html
BBC News Azərbaycanca. 2023. Azərbaycanda uşaqpulu: Nədir və nə üçün verilmir? 9 suala cavabda. https://www.bbc.com/azeri/articles/ce9p6l9r95no
BBC News Azərbaycanca. 2025. Azərbaycandan gedənlər çoxalıb: "Millət dolana bilmir". https://www.bbc.com/azeri/articles/cwyp70q5285o
Bloom, David E., David Canning, Alyssa Lubet. 2015. Global Population Aging: Facts, Challenges, Solutions & Perspectives. 144 (2): 80–92. Doi: https://doi.org/10.1162/DAED_a_00332
Bundesärztekammer. 2024. Ärztestatistik zum 31. Dezember 2024. https://www.bundesaerztekammer.de/fileadmin/user_upload/BAEK/Ueber_uns/Statistik/AErztestatistik_2024.pdf
Elizarov, Valery V. 2019. The 75th anniversary of Russia’s pro-natalist policy and other memorable dates. Demographic calendar 2019. Population and Economics 3(4): 101-120. https://doi.org/10.3897/popecon.3.e49761
Goldstone, Jack A., Eric P. Kaufmann, and Monica Duffy Toft, eds. 2012. Political demography: How population changes are reshaping international security and national politics. Oxford University Press.
Haas M.L. 2025. The Geriatric Peace: Population Aging and the Decline of War. Oxford University Press.
Higo, M. and Khan, H.T. 2015. Global population aging: Unequal distribution of risks in later life between developed and developing countries. Global Social Policy, 15(2), pp.146-166. https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/1468018114543157
Jamestown. 2025. Turkmenistan Escalates Crackdown on Citizens Looking to Emigrate Abroad. https://jamestown.org/turkmenistan-escalates-crackdown-on-citizens-looking-to-emigrate-abroad/
Modern.az. 2024. Azərbaycan regionlarında həkim çatışmazlığı var - TƏBİB-dən Etiraf. https://modern.az/olke/499491/azerbaycan-regionlarinda-hekim-chatishmazlighi/
National Statistics Office of Georgia (NSOG). 2025. Total Fertility Rate. https://www.geostat.ge/en/modules/categories/319/births
Statista. 2025. Azerbaijan: Average age of the population from 1950 to 2100* (median age in years). https://www.statista.com/statistics/457611/average-age-of-the-population-in-azerbaijan/#:~:text=This%20statistic%20shows%20the%20median,population%20from%201950%20to%202100
Statista. 2025. Total fertility rate in Europe from 1950 to 2025. https://www.statista.com/statistics/1251565/total-fertility-rate-in-europe/#:~:text=Table_title:%20Total%20fertility%20rate%20in%20Europe%20from,fertiliy%20rate%20(births%20per%20woman):%201.47%20%7C
Statista. 2025. Total fertility rate from 1950 to 2023, with projections until 2100. https://www.statista.com/statistics/805064/fertility-rate-worldwide/?srsltid=AfmBOoreND8Jhz1DP2CFpMTGcCyOcICqHmCb9B2djTtNPt-93p_yHQqy
Teitelbaum, Michael S. 2015. Political Demography: Powerful Trends under-Attended by Demographic Science. Population Studies 69: S87–95. http://www.jstor.org/stable/24772987.
The Guardian. 2025. What drove gen Z protests that brought down governments and called out corruption? Five activists explain. https://www.theguardian.com/global-development/2025/dec/30/gen-z-protests-corruption-five-activists-nepal-madagascar-togo-kenya-morocco-protesters
The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan (SSCRA). 2025. Demographic indicators of Azerbaijan. https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/?lang=en
The Statistical Committee Republic of Armenia. 2025 (SCRA). Total Fertility rate per women, children. https://armstat.am/en/?nid=12&id=11011
United Nations (UN). 2025. World Fertility 2024. https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/undesa_pd_2025_wfr_2024_final.pdf
World Bank. 2023. Fertility rate, total (births per woman) - Kazakhstan, Uzbekistan, Kyrgyz Republic. https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=KZ-UZ-KG
World Health Organization. 2024. Population median age (years). https://www.who.int/data/gho/indicator-metadata-registry/imr-details/116
